کلنل وزیری در هنر موسیقی دارای ارج و مرتبتی چنان والاست که به لفظ و بیان در نمیآید و با اینکه استاد نیاز به هیچگونه نوشته و توصیفی ندارد معهذا هنگامیکه مراد و خواسته خویش را با ایشان در میان گذاشتیم با وجود سالخوردگی و بیماری دقایقی چند ازاوقات خود گرانقدر خویش را بر ما ارزانی داشتند با سپاس بسیار از استا کلنل وزیری کمال تشکر و امتنان رااز هنرمند عالیقدر آقای «حسینعلی ملاح » که ما را در نوشتن و تهیه این مقاله یاری کرده اند داریم .
« کلنل علیقلی وزیری » هنگامی به احیاء موسیقی ملی ما همت گماشت که این هنرمعنای مبتذلی بخود گرفته بود و منحصر به بطبقه ای خاص شده بود، موسیقی دانان احترامی در جامعه نداشتندو آنها هم که گهگاه علیرغم این عدم حرمت بکار خود میپرداختند جمعی آماتور یا دوستدار موسیقی و معدودی (مطربان) و نوازندگان دوره گرد بودند که موسیقی را وسیله معاش خود می دانستند. در روزگاران قدیم موسیقی نزد جامعه ، خاصه در دربار شاهان احترام و ارجی شایان داشت کمااینکه «باربد » که از موسیقی دانان عصر خسرو پرویز است آنچنان نزد شاه محترم و معزّزبود که بزرگان برای بازیافتن به حضور شاه بباربد متوسل می شدند. در قرون بعد نیز «فارابی» ، « ابن سینا »، «ابن مقفع» و «رودکی» و دیگردانشمندان و شاعرانی که با موسیقی آشنائی و الفتی داشتند به زنده کردن آن پرداختند.
لیکن دیری نپائید که حمله مغول همه این آثار را محو و نابود کردو بدیار فراموشی فرستاد.
چندی گذشت و از این گمشته عزیز یاری نشد تا هنگامیکه شاعرانی مانند سعدی، حافظ و مولوی در آثار گرانقدر خویش نامی از آن برده و نشانی از این گمگشته دادند .
«قطب الدین شیرازی» و «صفی الدین ارموی» موسیقی دانان آن زمان به مراقبت و مواظبت هنر موسیقی پرداختند و کتابهائی دربارۀ این هنر نوشتند . ولی افسوس که این رادمردان هنر شناس و هنر پرور تحقیق و پژوهش خود را بیشتر به جنبه علمی آن منحصر کردند و ابدأ نمونه ای از نواهای آن زمان را در دسترس آیندگان نگذارند . درآن زمان موسیقی ما منحصر بیک مقدار نواهائی بود که از سینه بسینه و نسل به نسل حفظ شده بود، در حالیکه در کتابخانه های روسیه ، آثار و گنجینه های گرانقدری از نواهای ملی تدوین شده وجود داشت نه رسم و قائده ای در کار موسیقی ما بود و نه قطعات چاپ شده ای در دسترس داشتیم ، طرز تعلیم هنر موسیقی بصورت دسته جمعی (ارکستر) با نهایت اشکال صورت میگرفت سخن کوتاه ،دریک چنین وضعی «علینقی وزیری» باتفاق دوست دیرین خود مرحوم مصطفی قلی بیات «صمصام الملک» به منظور تحصیل موسیقی عازم اروپا شد.
وزیری قبل از آنکه باروپا مسافرت کند تار را به خوبی مینواخت و به بسیاری از سازها اشنایی داشت و از مقدمات موسیقی نظری و خط موسیقی (نت) با اطلاع بود.
کلنل مدت 3 سال در مدرسه (عالی موسیقی ) فرانسه بتحصیل علم هماهنگی «هارمونی» و آواز پرداخت و در خارج مدرسه هم در رشته های مختلف به مطالعه پرداخت. سپس بآلمان رفت و دو سال در هنرستان موسیقی برلن (هوخشوله) به کسب موسیقی مشغول شد چون در نظر داشت به محض ورود به ایران مدرسه ای تأسیس کند در رشته های چندی بررسی کرد تا در ایران دچار اشکال متخصص برای تدریس نشود.
سر انجام آن روز فراموش نشدنی فرا رسید ، کلنل وزیری در بازگشت به وطن برای اشاعه موسیقی علمی در اسفند ماه سال 1302 مدرسه موسیقی را تأسیس کرد و در پاییز 1303 «کلوپ موزیکالل» را دائر نمود و در آنجا به وسیله عدهای از شاگردان خود هفته ای یک کنسرت ترتیب داد. در تیر ماه 1304 چهار کنسرت داد و قبل از شروع هر کنسرت خطابه و سخنی باختصار برای دوستداران موسیقی ایراد کرد ، مجموعه این چهار خطابه را شادروان (سعید نفیسی) استاد دانشگاه تهران جمع آوری کرده و بنام «درعالم موسیقی و صنعت » بچاپ رسانیده است. بهرحال این کنسرت ها سبب معرفی و امریه اعلیحضرت رضا شاه کبیر تدریس سرود در مدارس ابتدائی ایران معمول گردید و چندین سال شاگردان بر جسته استاد وزیری تدریس سرود را بعهده گرفتند وزیری برای نخستین بار مسافرت موسیقی دانان را در داخل ایران مرسوم و متداول کردو شخصأ دوبار با عده ای از شاگردان خویش به رشت و بندر پهلوی رفت و در تالار شهرداری آنجا چند کنسرت داد که مورد استقبال بی نظیر اهالی واقع شد و مهم اینکه در سفر اول بتأسیس آموزشگاهی بنام «مدرسه صنایع ظریفه» اقدام و «ابوالحسن صبا» را که از برجسته ترین شاگردانش بود بسمت مدیریت آن انتخاب نمود.
وزیری دوبار بوسیله کمپانیهای (پولیفن) و (بدافن) آهنگ هائی در صفحه ضبط کرد این صفحات در حقیقت معرف موسیقی وزیری نیست زیرا آثار مهم او در این صفحات ضبط نشده ، این صفحات شامل مقداری تصنیف و رنگ است که استاد وزیری سعی کرده است تا حدی مطابق ذوق مردم باشد.
لیکن برخی صفحاتی که حاوی تار تنهای خود اوست و از شاهکارهای موسیقی ایرانی است عبارتند از:
1-بندباز
2- دخترک ژولیده
3-حاضر باش
و نمونه های بدیع و جالبی از سبک نو و آثار جاودانی این استاد عالیقدر میباشند، درک آثار عمیق وزیری برای جامعه ایکه هنوز بدانش موسیقی و بزبان این هنر خو نگرفته ، کار دشواری است.
در تابستان سال 1307 ریاست «مدرسه موزیک» بوزیری محول شد . پس از چندی نام این مدرسه به مدرسه موسیقی دولتی و سپس در سال 1313 بمدرسه موسیقارو بالاخره به «هنرستان عالی موسیقی » تبدیل شد. از اول مهر ماه سال 1313 طبق امر اعلیحضرت رضاشاه کبیر تدریس سرود جزو برنامه دبستانها شدو نخستین کتاب سرود بنام (سرودمدارس) روی اشعار فردوسی توسط استاد وزیری تهیه و چاپ گردید. خدمتی که این استاد بادبیات کودکان کشور کرده است بر کسی پوشیده نیست و می توان گفت نخستین کسی است که این اندیشه را در دیگران ایجاد نموده است چندین جلد کتاب که بنام «خواندنیهای کودکان » تألیف کرده نمونه ای است بارز از علاقه مندی وزیری به پیشرفت دانش و فرهنگ کشور.
پس از آن خدمتی است که وزیری به تآتر مملکت کرده است، در طول چندین سال فعالیت «کلوپ موزیکال » وزیری علاوه بر کار موسیقی اقدام بتاسیس کلاس برای تربیت هنر پیشه تآتر کرده و بعد بهمراهی و همکاری عده ای از شاگردان همین کلاس از جمله آقایان : خیر خواه ـــ معزدیوان فکری ـــ بایگان چندین نمایشنامه و تابلو موزیکال و پانتومیم (نمایش با اشارات) را برای دوستداران تآتر و نمایش بر روی صحنه آورد، نمایشنامه های : خانم خوابند ـــ تشک پرقو و تابلو موزیکال های : «نیمه شب» ،«رؤیای مجنون » و دواپرت « شوهر بد گمان» و « گلرخ » و پانتومیم: «دزدی بوسه» و«لاسی ها »، از آثار قلمی و هنری این دوره استاد وزیری است که مورد استقبال بی نظیر مردم قرار گرفت.
قسمتی دیگر از تصنیفات وزیری عبارتند از: 1
-«نیمه شب » بر روی این غزل حافظ : (زلف آشفه و خوی کرده و خندان لب و مست)
2- «دلتنگ » بر روی این غزل حافظ :(دانی که چیست دولت دیدار یار دیدن)
3-«دختر ناکام» تجسم این غزل حافظ :(ای پادشه خوبان داد از غم تنهائی)
4-«دو عاشق» بیان این غزل حافظ: بنال ای بلبل اگر با منت سریاری است)
5- «گریلی» تجسم این غزل حافظ : (بمژگان سیه کردی هزاران رخنه در دینم)
6-«خریدار تو » بیان و تجسم این غزل سعدی:(من بی مایه که باشم که خریدار تو باشم)
7- «شکایت من» بر روی این شعر مولوی :(بشنو از نی چون حکایت میکند)
ودو سنفونی بنام:«سنفونی شوم» که استاد در مرگ و سوگ پدرش ساخته و همچنین سنفونی:«شبان و موسی» که این سنفونی ملهم از قصه و حکایت منظوم مولوی است.
قطعات
قطعات موسیقی توصیفی که اشعار آن از شعرای معاصر است . مانند :
1-«زبان عشق » در دستگاه افشاری با شعر دکتر حسین گل گلاب .
2-«نا امید» در سه گاه باشعردکتر حسین گل گلاب . و قطعات : «ره عشق»، «سوز من»، «کار من»، «دو بلبل»، «غمگین» و متجاوز از دویست قطعه دیگر که تذکار آنها نیازبه صفحات متعدد دارد .
آثار چاپ شده وزیری 
آثار چاپ شده استاد وزیری عبارتند از :
1-نظری به موسیقی مقدماتی .
2-نظری به موسیقی ایرانی .
3-نظری مفصل به موسیقی عربی.
4-سرود مدارس با اشعار فردوسی و سعدی.
5-دستور ویولون در دو جلد.
6-دستور تار چاپ برلن.
7-زیبا شناسی در هنر و طبیعت .
8- خدائیهای کودکان در 5 جلد.
9-تاریخ هنر های مصور.
10-زیبا شناسی تحلیلی (اثر :گاستالاـــ ترجمۀ استاد وزیری)
این خدمات گرانبهاست که موسیقی ملی مارا که سالها در بوته فراموشی و طریق اضمحلال می پیمود دوباره زنده کرده مقامی را که شایسته هنر موسیقی ملی ایران بوده به آن بخشید.
بدون هیچ مبالغه و گزافه گوئی باید بجرأت گفت که :با جانفشانی کلنل وزیری و مراقبت های بی شائبه او هنر موسیقی ایران جان تازه ای گرفت و به حیات نوین گام نهادشایسته و سزاوار است که کلنل وزیری را پدر موسیقی نوین ایران بنامیم و بدانیم .
عقاید کلنل وزیری درمورد موسیقی ایرانی
درباب غم در موسیقی ایران ازاستاد سئوال شد و ایشان چنین اظهار نظر نمودند:
......هنر پدیده ایست اجتماعی هنرمند زاده اجتماع خویش است . اگر عوامل شادی در روح هنرمند بوجود آید بدون تردید آثاری که بوسیله او خلق میشود (شادی آفرین) خواهدبود و گرنه (غم آفرین ) خواهد بود.
دیگر اینکه هنر دربعضی موارد میتواند انتزاعی و تجریدی باشد در این حالت اگر هنرمند در شرایطی مرفه و شادزیست قدر مسلم آثارشادی بخش بوجود میآورد و مورد دیگر که میتواند هنر روزگار ما را (مخصوصأ در موسیقی )بسوی نوعی تحرک، جنبش و شادی راهنمون شود حمایت موسیقیدان از جانب سازمانهای مؤثر اجتماعی است.
من در زمانیکه بوطن بازگشتم با وجود عدم وسایل کوشش کردم این تحرک و جنبش را در موسیقی احیاء نمایم و مؤید و نمونه آن آثاریست که در سالهای 1304 شمسی و بعد از آن بوجود آوردم مانند: انواع سرودها و مارشها و اپرت ها و ترانه ها که اشعار آنها از شعرای متقدم و متأخر و معاصر بود مانند سرود «ای وطن »، «سرود خاک ایران»، «مارش ظفر»، «اپرت دائی کچل»، قطعه «من بی مایه» و سرود:
کشور ما کشور ایران بود پادشهش کورش ودارا بود
و مارش «پیام به سیروس» که شعر آن از ادیب الممالک فراهانی است .
آخرین اثر کلنل وزیری
کلنل وزیری دربارۀ آخرین اثر خویش اظهار داشت : آخرین اثر من در موسیقی (سنفونی نفت)است که در جریان مبارزه ملت ایران علیه بیدادگری بیگانگان نسبت بایران در حدود سال 1328 ساخته شده متأسفانه نت این سنفونی در حال حاضر در اختیار من نیست و نزد دوست وفادار و صمیمیم سلیمان سپانلو بود که از شاگردان من بود و تار نیز خوب مینواخت لیکن این دوست صدیق چندسال قبل در گذشت .
برجسته ترین شاگردان استاد
استاد درباره شاگردان برجسته خود گفتند:
از میان تعداد زیادی که موسیقی را نزد من آموختند چند تن هنر موسیقی را حرفه قرار دادندو برخی بکارهای دیگر پرداختند از جمله کسانیکه موسیقی را حرفه اصلی قرارندادندتا آنجا که بخاطر دارم عبارتند از آقایان :
1- دکتر محمد حسین ادیب «وزیر اسبق بهداری»
2-کاظمی «وزیر اسبق امور خارجه»
3-پروفسور منوچهر وارسته «استاد دانشگاه جنگ»
4-علی مشیر «معاون اسبق وزارت دارائی »
و شاگردانیکه رشته هنر و موسیقی را ادامه دادند و در حال حاضر هر یک در حد خود از نام آوران این هنر می باشند عبارتند از :
1- حسینعلی ملاح
2-حشمت سنجری
3-عبدالعلی وزیری
4-جواد معروفی
5-مرحوم ابوالحسن صبا
6-مرحوم روح دالله خالقی
7- مرحوم موسی معروفی
8-مرحوم خادم میثاق
9-مرحوم فروتن راد
آخرین سمت استاد کلنل وزیری
استاد درمقابل این سئوال اظهار داشتند که :
....آخرین سمت من در دانشگاه استاد کرسی زیبا شناسی بود که چند سال پیش با عنوان استاد ممتاز دانشگاه تهران باز نشسته شدم چون متجاوز از هشتاد سال از عمرم میگذرد لیکن با کهولت و کسالت و بیماریهای مختلفی که «لازمه پیری است »بیشتر اوقات را به استماع موسیقی و مطالعه برخی از نشریات خارجی و ایرانی و همچنین خواندن شاعران این روزگار می گذرانم من توجه خاصی به شعرهای خوب شاعران جوان معاصر دارم و باید بگویم قسمت اعظم اوقات من صرف خواندن آثار این شاعران می شودو از پاره ای از آنها خوشم می آید ،رونویس بر می دارم و بهنگام فراغت با حفظ کردن آنها خود را مشغول می کنم .
مثل:فریدون مشیری، محمود کیانوش ،نصرت رحمانی ، مهدی اخوان ثالث ،سیمین بهبهانی ،نادر نادرپور ،بیژن سمندر،سیاوش کسرائی و پرویز خائفی. برای همه این شعرا و هنرمندان که در هر رشته و زمینه هنری کار میکنند آرزوی موفقیت دارم.
در اینجا برای حسن ختام ، چکامهای را که آقای حسینعلی ملاح موسیقیدان معاصر بمناسبت جشن هشتادمین سال تولد استاد وزیری سروده است از نظر خوانندگان میگذرد: 
| آوای هنر نغمه ها، بس سالها، درتارها بنهفته بود |
| همچو گنجی مانده پنهان دردل ویرانه ها |
| رودها نالان ،ولی آوای درد آلودشان |
| قصه ها از فتنه ها گفتی ودام و دانه ها |
| مرحبا ای عشق ای افکنده بس غوغا و شور |
| در رگ جانوزیری این شه افسانه ها |
| شاد باش و دیر زی ای نادره مرد هنر |
| مست و شیدا از توشد هم ساقی و پیمانه ها |
| بانگ آزادی و شادی در پناه همتت |
| جنبشی در کاخ ها افکند و در کاشانه ها |
| وان سلاسل، بندها، بردست و پای لحن ها |
| همچو عقدی پاره شد افتاد یک یک دانه ها |
| «ای وطن» نامی سرودت شهرۀ آفاق گشت |
| خواب غفلت را ربود از خویش و از بیگانه ها |
| «بند بازت»بندها بگشود از دلهای پاک |
| «دخترژولیده » ات دل برد از فرزانه ها |
| تار، از فیض وجود تو وزیری جان گرفت |
| ورنه جولانگاه او گوشۀ میخانه ها |
| زنده کردی حافظ و سعدی و مولانا به لحن |
| بیگمان هستند ممنون تو این دردانه ها |
| ای مراد اهل دل استاد استادان لحن |
| سوختی تا ساختی پرورده ها ،جانانه ها |
| ای فروغ جاودان ،ای رهبر اهل هنر |
| گرد شمع دانشت مائیم چون پروانه ها |
موسیقی وزیری بقلم علی دشتی سناتور
.... وزیری وقتی روح مرا تکان میدهد که کاسه تار را مثل طفل عزیزی در آغوش میگیرد و پیشانی هوشمند او بر روی آن خم شده و سر انگشتان او مثل اطفال بی خیال بر روی دسته تار پشت سر هم میدوند آنوقت وزیری همهمه امواج دریا، ضجه دریا، غرش آبشار ، زمزمه جویبار، ناله گردبادها ،آهنگ معاشقه نسیم باشاخسارها را بگوش شما میرساند بامضراب برروی سیمهای تار همان حکایتهائی را که آبهای کف آلود به صخره های رود خانه و باد ها بر برک های سبز خوانده اند برای شما میسراید، چشم شما چیزی نمی بیند، برروی کاسه تاردستی مثل قلب مضطرب عاشق در ضربان و خفقان است، برروی دستۀ تار سرانگشتان مثل تلاعب امواج پشت سر هم در آمدو شدند ولی گوش ضجه های یاس فریادهای امید ، ناله های ناکامی ، نعره های شادمانی ، گریه های تلخ ، خنده های تضرع و استفاثه، رجزوحماسه ، ضعف و خشونت ، نازو نیاز ، رقت و قساوت ، شفقت و بیرحمی را می شنود وصدها اطوار روح بشری در مقابل مخیله شما مجسم میشود.
وقتی وزیری می خواهد ساز بزند بجای اینکه با درنگ نا مطبوع کوک تار گوش شما را خسته کند ،یک صدای با ابهت و عظمت ، مثل طنین ناوس در میان فضای خلوت کلاسا ، یا صدای زنگ ساعتهای بزرگ در میان ظلمت و سکوت شب ،افتتاح آواز رااعلام میکند در اولین مضرابی بروی همه آشنا میکند بدرجه ای شکوه و عظمت و ابهت خوابیده است که بمنزله دیباچه کتاب از نغمه های آینده صحبت میکند.
شما وقتی ساز راگوش می کنید هیچوقت اشعه افکارتان بواسطه تجدید کوک تار در وسط پاره نمیشود و حتی در انتقال از قطه بقطه دیگر، وزیری محتاج بتجدید کوک نیست .
وقتی وزیری تار میزند مناظر مختلفه از برابر روح شما میگذرد. گاهی در صبح بهار میان یک باغ خرم و پر از طراوت همهمه معانقه شاخسار ها را میشوید، گاهی در تاریکی و سکوت کوه و صخره های پاک و روشن رود صدای باشکوه آبشار را منعکس می بینید. گاهی رقص مستانه دو عاشق ، گاهی ناله مایوسانه یک مادر گاهی رجز خوانی یک پهلوان بزرگ ....
وزیری یک زیبا و دوست داشتنی دیگری هم دارد آن وقتی است که سرش بر روی شانه چپ کج شده <<آرشه>>او روی سینه ویولون میرقصد ــ آنوقت سر پنجه گرم و شیرین تارزن او را فراموش میکنیدو خیال میکنید او باید فقط ویولون بنوازد و تمام آن ضجه هائی که در روح شما خوابیده است بیدار ولی همینکه اولین مضراب را بر روی سیمهای تار آشنا میکند مثل صدای (...)که بعد از خواب پریشانی شما را بدمیدن صبح بشارت میدهد و تمام خیال های آشفته را از سر شما بیرون میکند این خیال واهی را از بین برده شما فقط شخصی را میبینید که از سر انگشتان او آبشار ها سرازیر میشود، جوی های خروشان جاری میگردد. چرامرا اذیت میکنید اگر وزیری شما توانست همهمۀ برگهای سبزرا نوت بردارد منهم می توانم موسیقی او را بنویسم.
موسیقی ایران (نقائص و مزایا و راه اصلاح آن)
خطابۀ آقای وزیری استاد دانشگاه در تالار دانشسرای عالی
آقای وزیری که بر اثر مهارت در فن موسیقی در شمار مردان مبتکر این هنر در آمده اند در دوشنبۀ 30 آذر خطابه ای در «اهمیت موسیقی ـــ محاسن و معایب موسیقی ایران و لزوم راه اصلاح آن » در تالار دانشسرای علی ایراد کردند وبسیاری از دقائق نکات سخنان و تحقیقات خویش را نیز با «ویولون » تشریح نمودند . این خطابه از بسیاری جهات حاوی تحقیقات تازه و مباحث مهم فنی است که گرد آوری آنها را حقأکسی جز آقای وزیری شایستگی نداشت و ما شادمانیم که اینک عین آن خطابه را می توانیم از نظر خوانندگان بگذرانیم :
در اینکه موسیقی ایران قبل از اسلام چه بوده اطلاعی نداریم همانطور که نمی دانیم موسیقی مصر و آشور و یونان چه بوده است و بهمین دلیل ارتباط و اقتباس آنها از همدیگر نیز نا معلوم است ،و غیر از مختصری از اساس علمی موسیقی یونان که آنهم باز ناقص است چیزی در دست نیست . اگرچه آنهم مقداری از روی علوم مصری توسط فیثاغورث کشف گشته است . تعجب در اینجاست که مللی مثل یونان که در تمام رشته های علوم و فلسفه و صنایع آثار گرانبها بیادگار گذاشته است ،چطور از عهدۀ ترسیم اصوات و اوزان یعنی آهنگ وملودی بر نمی آمده است. همین مسئله ثابت می کند که ترسیم موسیقی چقدر مشکل بودو چه اندازه فکر بکار برده است که امروز تاحدی آنرا ترسیم می نمائیم مخصوصأ وقتی علاقۀ شدید یونانیان را بموسیقی از گفته های افلاطون و سائر فلاسفه و شرح تآترها و حتی مسابقه های موسیقی ربدر در بازیهای احساس مینمائیم،احتمال قوی میدهیم که یونانیان برای ترسیم آهنگها بسیار کوشیده اند ولی با الفبائی که برای این کار اختیار کردند منظور را نمیرسانده و بمقصود نرسیده اند. همینطور از موسیقی قبل از اسلام مخصوصأاز عهد ساسانیان صدها اسامی الحان هست که هیچ معلوم نیست که چگونه بوده است. بنابراین به تحقیق در موسیقی بعد از اسلام میپردازیم .
موسیقی بعد از اسلام را دو نوع تشخیص مینمائیم : یکی موسیقی علمی که از علوم ریاضی محسوب میگشته که حال هم آنرا علم صداشناسی مینامیم. دیگر موسیقی عملی که عبارت بود از الحانی جاری که در میان مردم از نوع موسیقی علمی از قرن سوم هجری ببعد کتبی باقی است که سازهای زمان و مقامهای مختلف را بخوبی نشان میدهد، یعنی گامهای متعددی که امروز بنام آوازها مینامیم از آنها استخراج میگردد. اینها را بوسیله حروف ابجد و پرده بندی سازها ترسیم می نموده اند ، چنانکه در کتاب فارابی که در حدود هزار سال از آن میگذرد گذشته ازاصول موسیقی یونان ریشۀ ربع پرده را میابیم که باسم پردۀ زلزل فارسی و وسطای فرس نامیده میشود،همینطور تجزیۀ پرده های تنبور خراسان و تنبور بغداد را مینماید. کتبی دیگر از عبدالمؤمن ـــ ابن سینا ـــابو الفرج اصفهانی ـــ صفی الدین ارموی ـــ عبد القادر مراغه ـــ ملا قطب الدین شیرازی و غیره باقی است که همه تقریبأ روی یک اصولندـــ ولی برای اینکه نگفته نماند ، در کتاب ملا قطب الدین محمود شیرازی یک طرزی را که معکوس طنین یونان است که غالبی که آشنا بموسیقی نیستند بخیال (مثل) افلاطون میگیرند یا مانند فرنگی ها (مثل ) تصور تصور مینمایند در صورتیکه منظور سه دوم نیمی از سیم دست باز است که از هر طرف علیحده بحساب آورده و باین ترتیب جلو رفته تا سوم کوچک و ششم بزرگ را جزو پسندهای کامل مینماید .
بهر حال از کتب موسیقی چنین بر می آید که موسیقی امروزی ما همان است که شرح داده اند منتهی با تفاوت اینکه بعضی از آوازها ، امروز صورت گوشه هائی را پیدا کرده ـــ بعضی تغییر نام داده برخی هم از بین رفته و مسلم است که آوازها و گوشه های جدیدی نیز در هجومهای طوایف مختلف ضمیمه گشته است که تاریخ پیدایش آنرا بقرائن حدس باید زد. جنابآقای مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه) مطالعاتی در موسیقی قدیم ما کرده اند که امید است بطبع برسانند بتازگی یکی از شاگردان خوب من که در رشتۀ علمی موسیقی ذوق و قریحۀ تجسس و تحقیق دارند آقای روح الله خالقی در جزودوم کتاب نظری بموسیقی ترجمۀ یک قسمتی ازآن را بطوری که در «اسیکلوپدی لاوبنیاک » است بطبع خواهند رساند.
اما نوع دوم از موسیقی ما الحان جاری و ساری در ایران و عرب و ترک و افغان است که باز بواسطه نبودن نوت برای ما مجهول است. یعنی هیچ نمیدانیم چه آوازها و تصانیف در مجالس بزم پدران ما آنها را محفوظ مینموده است . ولی اصول موسیقی آنها بطور یقین همین است که داریم زیرا بوسیلۀ قرّاء و روضه خوانها و آواز خوانها و تعزیه سینه بسینه تحویل داده شده است. باضافه آههنگهائی در هجومهای مختلف بتدریج ضمیمه گشته است.
این بود مختصری از چگونگی موسیقی ما در گذشته و میتوان گفت کمال ترقی آن در عهد خلفای عباسی بوده است که حکایتها سروده اند
ـــ نتیجه آنکه موسیقی امروز ما یک موسیقی هزار ساله ایست که اصول آن دست نخورده است بدلیل اینکه ممنوع و محبوس بوده و دست ابتکار و علم که بیش از هر چیز موجب تغییر و پیشرفت صنعت است براو راه نیافته اما اصلاح موسیقی : باید ببینیم تغییر یا اصلاح موسیقی اصولآ صلاح هست یا خیر و مخصوصآ با وضعیت حاضر که یکباره همه چیز ما تغییرات وارد شده ومی شود چگونه باید رفتار نمود .
در صنایع ظریفه بطور کلی تغییر ،یکی از عوامل ترقی است ،زیرا اگر تغییر حاصل نشود دچار رکود و یکنوع «لتاژی» (مرض خواب ) میگردد. روانشناسان امروز میگویند وجدان و استشمار حاصل نمیشود مگر به تغییر ، هر وضعیتی که مدت مدیدی بیک حال بماند در عدم توجه و حال عادی می افتد. قدما میگفتند صنعت تقلید زندگی است و از روی آن نمومه میگیرد. اگر این منطق را اصل بگیریم مسلمأ تغییرات شدیدی که در زندگی ما در این ده سال اخیر حاصل گشته باید موسیقی ما نیز کاملأ تغییر نماید.
از طرفی جدیدأ برخی از فلاسفه این نظریه را رد کرده و بالعکس گفته اند که غالبأ زندگی بیشتر از روی صنعت نمونه میگیرد و ترقی صنعت است که زندگی را ترقی میدهد . این اصل در بدو امر بعنوان «پارادوکس» (حقیقت غیر معمول) ظاهر شد تا حقیقتش بتدریج واضح و مسلم گشت. با این اصل هم که بسنجیم باز می بینیم بطور کلی در صنعت دائم تغییر لازم است . اگر چه اصل فوق را بعضی میانه روها قبول نموده اند منتهی بطرزی که آنرا لباس فرض کنیم تا باصل فورم چندان ضرری وارد نشود . غالبأ مخالف همین توجیه می بینیم که بعضی فورمها چه در صنعت و چه در زندگی دائم کهنه میشوند و دیگر تناسبی با زندگی حال و آتیه ندارند. در این مواقع است که صنعتگر باید تشخیص قوی داشته باشدوبی جا به حمایت آنها برنخیزد ، بلکه راه وادی فراموشی را که لایق انها است برای آنها باز نماید.
از استقرار در این بحث این طور استنتاج میکنیم که تغییر موسیقی ما یا باصطلاح ملایمتری اصلاح آن بحکم دلائل روانشناسی لازم است. حال بطور کلی به ببینیم تعریف موسیقی چیست و پس از آن وارد آن شویم که چه نقائصی دارد: آناتول فرانس میگوید«هیچ چیزی برای روح انسان بقدر مرموزیت جاذب نیست ، و هیچ زیبائی نیست که از احدی پنهان و پوشیده نباشد. بهمین دلیل ناشناس را همیشه بیشتر دوست داریم . » از این جمله این فکر برای ما تولید میشود که شاید این علاقۀ شدید بشر بموسیقی بواسطۀ مرموز بودن آنست . یا اینکه زیبائی آن برای آنست که هر کلمه ای از آن در هر دلی نوعی تغییر میشود؛ و ازیک جملۀآن هزاران معنی حاصل میگرددو این شعر ملا دربارۀ آن بخاطر می آید:
هرکسی ازظن خود شد یارمن وز درون من نجست اسرار من
موسیقی در دنیای امروز در تمام امور زندگی به وجوه مختلف شرکت می نماید . تنها در فرانسه سی ونه فدراسیون (مجمع شرکتها ) موسیقی هست که دارای پنجهزارو پانصد شرکت است وغریب میلیون عضو دارد. بیست و دو کنسروانوار مجانی دارد که در هر کدام صدها و هزارها شاگردد در جوش و خروشند. چه بسیار تآترها و مؤسسات موسیقی که با کمک دوات میچرخد. اینها تمام برای تعالی روحی و تربیت اخلاقی ملت و بالمال استحکام مبانی حیاتی هر قومی است .
موسیقی گذشته از وسیلۀ تفریح دماغ و الفت و انس جماعت و موزون نمودن غالب و افکار ، در نظام ــ در مجامع ــ در مدارس ـــ در فامیل ها و غیره تأثیرات حیاتی دیگر نیز دارد. موسیقی راما در اندیشه و محرک قوی تخیل میتوان دانست . کدام آدم با ذوق و فکوریست که در شنیدن موسیقی نیکو هزاران افکار زیبا برای او تولید نگردد؟ در اینجا بیاد گفته های شاعر سخن سنج سعدی شیرازی میافتم که میفرماید:
| نگویم سماع ای برادر که چیست |
مگر مستع را بدانم که کیست |
| گر از برج معنی پرد طبر او |
فرشته فرو ماند از سیر او |
| گشاید دری بر دل از واردات |
فشاند سر دست بر کائنات |
غالبأً نویسندگان بزرگ و جدی بسیار از استماع موسیقی داشته و الهۀ طبع خود را بوسیلۀ آن برقص آورده اند . بقول فخر عراقی:
ساز طرب عشق ندانم که چه ساز است کز زخمۀ او نه فلک اندر تک و تاز است
موسیقی بهترین نمونه زیبائی است . خود زیبائی چیست؟ همان است که افلاطون بنام (مثل )تعبیر نموده و کائنات را متحرک بسوی او دانسته و اورا علت غایی و بالاخره اصل وحدت وجود می داند .اما از طرفی مسلم است که زیبائی هم برای فهم مردم درجات دارد:
زیبائی برای وحشی جز در الکل و قمار و شهوت جای دیگری یافت نمیشود. ولی برای متمدن، هر چه حالات تمدنی و خاطره های تجربه ای و مشاهده او زیاد تر باشد ،بهمان نسبت معانی زیبائی و اشکال مختلف آن زیاد تر میگردد. پس برای آدم عارف وصنعتگر کامل ،زیبائی مثل متلهای جهان است (چنانکه از اقینوس افلاطون همینطور بر می آید)وقتی ما اورا شناخته ایم. این همان است که دل حافظ ومولوی را بصد گونه عشوه ربود. این همان ساکن حرم سر عفاف ملکوت است که با حافظ راه نشین بادۀ مستانه میزند. (کف زدن های بسیار ) این همان شکایت نی است که تا از نیستانش بریده اند ازنفیرش مردوزن نالیده اند . این همان است که با یک تبسم ویک اخم «دانت»را از آخرین طبقۀجهنم به بهشت اعلا رسانید. این همان است که بگوش «شکسپیر»، «گوته» آئین خود را می خواند. این همان است که «تریستان»و ابزولت» را به «وانگر» تلقین نمود . خلاصه این همان است که هزاران شور برانگیخته وهرلحظه خود را بیکی نمودار کرده و از شور عشق خود جهانی را برای بینندگان برنگ خود آراسته است. بریا او شکل و رنگ وبوئی قائل نمی توان شد برای او زمان و مکان و گذشته وآتیه ای نیست . هر روز بشکلی و هر دم برنگی و هر ان به بوئی نمودار میشود. اگر حمل بر یک نوع پیشه ستائی نشود میخواهم عرض کنم که لباس مرموز موسیقی براندام او (زیبائی)از سایر صنایع ظریفه سزاوارتر است.
از مطالب فوق بنامیک ذوقی که مخصوصاً صنعتگر است این قائده استخراج میشود.که صنایع برای کشف حقایق ساده نیستند بلکه باید منظور آنها نمود زیبائیهای مختلف و پوشیده باشد .
قائده فوق از موسیقی بیش از سایر صنایع درست می آید. چنانکه دراپرا که مجمع نمایش تمام صنایع ظریفه است موسیقی می تواند عهده دار توصیف و بیان تأثیرات هر صنعتی جدا جدا بشود،و تأثیرهرکدام از صنایع را شدید نماید. اگر صنعتی بتنهائی در کسی مؤثر نباشد وقتی با موسیقی متناسب خود متحد گشت تأثیرش بسیار شدید تر میشود در کلیسا هم نظریه فوق را بخوبی می توان در تحت مشاهده آورد زیرا مسیحیت و کلیسا ازوقتی که موسیقی را جزءمراسم مذهبی نمود ، تأثیر و شیوع آن سریع و شدید گشت .
موسیقی کلیسا و دسته های آواز خوانها و ارگ بزرگ وسرایۀ ملایک و ترکیب او رادو قصص مذهبی با موسیقی از قبیل « اوراتوریو» و «مس»و «موته»و غیره از تشکیلات مهم هر کلیسائی است . موسیقی های مدارس و سرایهای چند صوتی که مخصوصأ در کشور آلمان از هر دسته جوانی شنیده میشود ،در هر کسی قوت و شادی تولید نموده زندگی را زیبا و انسان را امیدوار می نماید.
موسیقی هر وقت خاتمه می یابد مثل آنست که مباحثی ازآنچه انتظار داریم باقی مانده است .
موسیقی هیچوقت آخرین اسرار خود را نمیتواند بگوید ، همانطور که زمان و فضا لایتناهی است ، اسرار موسیقی هم پایان ندارد بقول خواجه :
تانگردی آشنا زین پرده بوئی نشنوی گوش نامحرم نباشد جای پیغام سروش
مختصر اینکه تعریف موسیقی را از شاعر موسیقیدانی باید شنید بنابراین این از عهدۀمن خارج است ؛ من همینقدر میدانم که آدم باذوق هیچوقت از شنیدن موسیقی خوب سیر نمی شود چقدر خوب گفته اند:
هردل که پریشان شود از نغمۀ بلبل در دامنش آویز که باوی خبری هست
این شعر را می توان گفت ترجمۀ گفته های «مارتن» لوتر واضع مذهب پروتستان است یا شیرۀعقاید افلاطون است که باینها رسیده .
خلاصه همانطور که خواجه فرموده است گوش محرم لازم است و از همین رواست که ملل متمدن (چنانکه در قسمت موسیقی فرانسه بیان شد ) چه سعی ها برای محرم نمودن گوش خود می نمایند ـــ در اینگونه ملل اهمیت زندگی روحانی از زندگی جسمانی سبقت جسته ، در ساعات فراغت از راه گوش لذت برده تهیه قوای لازم برای مبارزات حیاتی مینمایند، باری دل من می گوید:
شرح زلف خم اندر خم جانان کوته نتوان کرد که این قصه درازست
ولی فرصت و وقت شریف خانمها و آقایان هم بیش از این اجازا نمیدهد . پس میپردازیم بموضوع دوم که معیب و محاسن موسیقی ایران چیست و راه اصلاح آن کدام است:
در اینجا باز موقعی است که بنده خود را هدف تیر ملامت گردانم ! اما از آنجائیکه در عمل انتقاد وضیفۀ صنعتی و ملی خود را انتخاب شیوۀ درست و مفید بحال کشور می دانم ،مانند ایام گذشته پیه تحمل به تن خود مالیده و عقاید خود را باز می گویم . اگرچه حالا کاملاً مطمئن هستم که ورای پانزده سال پیش است، یعنی گوش شنوا و محرم خیلی زیاد تر گشته است بنابراین مثل همیشه گوش من برای شنیدن انتقاد باز است و البته هر کسی که علاقه به ترقی علمی داشته باشد باید انتقاد را حسن استقبال نماید ولی بشرطیکه انتقادد دارای شرایط خود باشد ، یعنی بی غرضانه و از روی بصیرت علمی و منظور خدمت به صنعت و جامعه باشد. متأسفانه تجربه و مشاهدۀ من در این نموضوع معلوم کرده که انتقادات از از لحاظ شرایط مذکور بمورد نبوده است ، زیرا در ده دوازده سال پیش بطوریکه غالب آقایان اطلاع دارند شکایت مردم از این بود که من موسیقی ایران را از بین برده و موسیقی فرنگی بجای آن میگذارم. امروز اگرچه انتقاد کمتر است ولی آنچه هست آنست که چرا من یکباره فرنگی نشده ام !! پس معلوم میشود یا انتقادها دارای شرایط خود نبوده یا اینکه من در این ده سال تغییر مسلک داده ام ولی اصل مطلب آنست که جامعه تغییر نموده و ذوق ها طلب اصلاح شده اندو این خود مایه بسی امیدواری است.
خلاصه موسیقی ما مثل خیلی چیزهای دیگر که معایب زیاد داشت و رفته رفته باصلاح گرائید معایب فراوان دارد و چون هر وقت انسان به عیب خود پی ببرد و از برابر آنرا نگاه کند از همان وقت ارادۀ رفع عیب در او تولید میشود؛ هر مللی که خود در صدد عیب جوئی خود بر آمد در واقع مقدم بر رفع آن شده است. خود ستائی های بی جائی که عادت ما بود مارا بهمان حال که بیست سال پیش داشتیم و همه میدانند متوقف نگاه میداشت و حس عیب جوئی را در ما خواموش می نمود . ای تعریف ها را گاهی از دهان مستشرقین و سیاحان خارجی که میشنویم بکلی غیر از دهانن خودمان است و رنگ دیگری دارد. زیرا آنها اول بواسطۀ ادب و دوم برای وجدی که از نظارۀ اشیاء نفیس و قدیم و بکر عهد گذشته ما دارند تعریف میکنند. و بیشتر هم از همان چیزها تعریف میشود. ولی ما از خود پسندی منطبق بر همه چیزمان میکردیم . مثلاً تعریفهای از آب و هواـــ از آسمان نزدیک به بنفش ــــ از افق های بسیار زیبا ـــ از خون گرمی اهالی ـــ از مهماندوستی ـــ ازمینیاتورــــ از قالی ــ از نقوش اسلیمی ــ لزقلمکار ـــ از بعضی شعرا ـــ ازفلان استیل ـــ از سردر فلان دروازه ـــ یا کاشی کاری یا مقرس و گچ بری یا طاقهای ضربی و غیره که همه آنها تعریف دارد دلیل بر این نبود که ما از اوضاع حاضر خود و نواقصی که در هر یک از شئون زندگانی داشته چشم پوشیده و خیال کنیم کار ایران روبراه مشهور دنیاست دست روی دست انداخته باصطلاح هیچیک از امور خود بپردازیم ........ مسلم است که در این بیست سال اخیر بر اثر فکر توانای یک فرد کامل و قائد ملی ایران همۀافکار و اعمال بکار افتاده ترقیات بسیاری شده وبرای اینکه همۀ ما این منظور مقدس و نیت عالی را پیروی کرده باشیم باید حس عیب جوئی صحیح و بیطرفانه را در خود تحریک نمائیم تا از اینرو مدام در صدد بهتر شدن باشیم .
صنایع ظریفۀ ما و مخصوصاً موسیقی ما که تأثیر مستقیم در تربیت جامعه دارد معیوب است و جواب احتیاجات مارا نمیدهد. اما موسیقی را قبلاًگفتیم که یک تاریخ هزار ساله دارد. اکنون میگوئیم خزینه ایست از احساسات الم انگیز ـــ از خاطرهای درد و رنج محبوسیت ومحکومیت، از تأثیر هجومهای پی درپی طوایف وحشی ـــ از آهنگهای سوگواری و تعزیه داری ــــ آوازهای مشروع ما آنهایی بوده است که روضه خوانها و تعزیه خوانها برای برآوردن ناله و اشک بکار میبرده اند و هر آهنگی که این تأثیر را داشته بتدریج کلاسیک گشته و مابقی مطرود. سازها ممنوع و شغل شخیص موسیقی دان بودن پست و منفور تا جائی که فقط مردمان عامی پست به این صنعت تن میداده اند. و مسلم است که صنعت دردست مردمان عامی کم مغز همه چیز خودرا از دست داده است. در مقابل این موسیقی نوحه گر یک موسیقی شهوانی و هرزه گوئی در مجالس عیش اقویا و متنعمین بوجود می آمد که عبارتاز تصنیف ها و رقص های شهوانی در افراط و مستی بود(مانند موسیقی زمان زوال امپراطورهای روم) و اینها نیز بحدی نامعقول وسست بوده که دائم از بین رفته وباز تجدید میشده چنانکه از این نوع موسیقی از پنجاه سال اخیر به پیش تر در دست مردم نیست و اگر چیزی هم از قبل از مشروطیت هست فقط در خاطرۀ معدودی از اشخاص مسن است. موسیقی(مولکلور) یعنی تصنیف های محلی طوایف که حاصل قریحۀ افراد سادۀ باذوق است خیلی بیش از موسیقی طرز دوم یعنی شهوانی اهمیت و ارزش دارد ؛ و اینها را از چندین نظر تاریخی باید بدقت با اشعارش جمع آوری کرد چنانچه در غالب کشورها جامعه های مخصوص برای این امر هست . تا قبل از مشرو طیت غیر از این سه قسم موسیقی چیزی نبوده است و از موسیقی اروپائی که برای نظام تربیت گشته و خیلی پیش از مشروطیت به ایران وارد شده است هیچ تأثیری در عامه نیست در واقع مثل زبان چینی آنرا گوش میکرده اند و علت هم آن بوده که از نظر اشاعه و تعلیم تدریجی نواخته نمیشده (درتغییر موسیقی این رعایت از اهم نکات است ) بلکه از نظر مارشهای نظامی و ضیافتهای رسمی و تشریفاتی بوده . ( منظور اخیر چون مناسب احترام نظام نبوده درده سال اخیر از بین رفته است.) در مشروطیت تصانیف وطنی که حاکی از احساسات وطن پرستی است بانئاع سگانه فوق ضمیمه میشود و بیشتر آنها هم مرحون ذوق عارف بوده است . در عصر اعلیحضرت همایون شاهنشاهی مثل همۀ رشته ها موسیقی هم ترقیات سریع نمود . تأسیس مدرسه عالی موسیقی و کلوپ موزیکال و تآترهائی که داده شدو صفحاتی که برای گرامافون منتشر شد لابد عامل مؤثری بوده است ولی انتقاد تأثر آن با بنده نیست اززبان دیگران بایدشنید . موسیقی چند صوتی مخصوصاً بوسیلۀ سینماها گوش مردم را تربیت نموده و مهم ترین که مؤثر در تربیت جامعه است و یگانه وسیله ترقی و اشاعه موسیقی جدید است تعلیم سروده های مدارس است در دبستانها که از پنج شش سال قبل بامر اعلیحضرت همایونی در آموزشگاهها معمول گشته است ولی شیوع و استقرار کامل آن زمان تصدی جناب آقای حکمت بوزارت معارف معمول گشت اما بنظر بنده در سه کلاس آخر دبستانها کافی نیست و اگر در دورۀ اول دبستانها نیز بر قرار گردد اساس محکمی برای ایجاد موسیقی جدید می گردد.
اما محسنات ایران ـــ عیب آن چونکه بگفتی هنرش نیز بگو . موسیقی ایران یک حسن دارد که تمام معایب آنرا تحت الشعاع قرار میدهد یعنی حسن آن اساسی است و معایب آن عرضی . تمام محسناتی که در اساس موسیقی اروپائی هست در ریشۀ موسیقی ایران موجود است . باضافۀ آن چیزی که در پنجاه سال اخیر ایدال علمای موسیقی دنیا است و هنوز موفق بدان نگشته اند در اساس موسیقی ایران موجود است وآن موسیقی ربع پرده است . در موسیقی اروپائی تقسیمات طبیعی فواصل در یک گام به دوازده فاصلۀ پیوسته و در موسیقی ایران به بیست و چهار فاصله تقسیم میگرددکه ربع پرده حاصل میشود ـــ و علت گامهای مختلف ایران که پایۀ آوازهای آنرا تشکیل میدهد ، همین توسعه تقسیمات جزء است که از خصائص موسیقی ایران و باحتمال قوی یونان عهد پریکاس هم داشته است . این توسعه تقسیمات بمنزلۀ خزینۀ پر مکتبی است که تمام خزائن موسیقی اروپائی باضافه موسیقی شرق را دربردارد و بمنزلۀ بهترین زمین حاصل خیز موسیقی است. حال اگر چنانچه ما از موسیقی فقط توجه گری میخواسته ایم تقصیری بر او نیستت یعنی این زمین بیچارۀ حاصل خیز مسئول تخم بدنیست . در این زمین تخم موسیقی شاد مدارس و جوانان و موسیقی اطفال ـــموسیقی تفریحی و شاعرانه و موسیقی چند صوتی که تمام انواع موسیقی تآتر و درام و سمفنی از آن حاصل میشود در نهایت خوبی نمو میکند ولی چیزی که هست باید بدانیم که موسیقی را مثل یک عمارت نمی توان در مدت کمی ریشه کن نموده و عمارتی از نو ساخت ، بلکه باید با تدابیر عملی و پر گرام جامعی در مدت مدیدی که اقلاً کمتر از ده پانزده سال نباشد بجریان عادی انداخت و اگر این صورت جدی و رسمی را نیز باو ندهند خود نوع دیگری تغییر خواهد نمود . در هر حال ترقی موسیقی را در ایران بسیار امید میتوان داشت زیرا سالها بواسطۀ نفی و طرد آن و فشار زاهدان ظاهر پرست ممنوع بوده . خود این فشار یک حیات مخفی و مرموزی به آن داده است که متناسب به آن ،فورمهای صنعتی آن هم تغییر یافته است و امروز که راهی برای او آزاد گشته مانند فوارۀ بسته ای که پس از باز شدن بیش از حد و حق خود صعود می نماید.
موسیقی هم ممکن است یک ترقی سریعی نماید ، اما از طرف دیگر باید دانست که برای آبی که در منبع است اگر پشت بندی نباشد خیلی زود صدای فواره را خاموش خواهد کرد . خلاصه آنکه بعقیدۀ من ریشه اصلی موسیقی ایران بسیار خوب است . زمینۀ آوازهای قابل ما آن است که هر نوع موسیقی را در بر بگیرد . ولی الحان ما به استثنای آنچه باز زمینه را میرساند یا موسیقی شاعرانه را ، کودکانه بنظر می آید. کودکانه میگوئیم برای اینکه آنچه اساتید مینواخته اند در دست نیست مثلاً اسحق مصلی با آن تسلطی که از او ذکر است مسلماً آنچه مینواخته خوب بوده است. اما افسوس که نبودن نت باعث فقدان آنها گشته است ضمناً تذکر میدهم که مغموم بودن موسیقی عیب ان نیست بلکه بعکس حسن آن است بشرطیکه انواع موسیقی دیگر وجود داشته باشد تا بتوانند تضاد همدیگر واقع شوند و عیب یکنوختی را (که مخصوصاًدر موسیقی ما خیلی زیاد است )رفع نماید . در هر حال موسیقی غم انگیز را احتیاج نداریم که خلق نمائیم و از حدو اندازه
بیشتر داریم و باید موسیقی اطفال و جوانان و موسیقی نظامی و موسیقی تفریحی و درامی و چند صوتی را خلق نمود . البته قسمت اعظم اینها در تن موسیقی بین المللی است که در زمینۀ ماهور وسیقی ایران ساخته می شود زمینۀ چهار گاه نیز برای این نوع موسیقی ها بسیار خوب است . مخصوصاً بکارتی که در صنایع مشرق باید باشد در او یافت میشود. اما بوجود آوردن تمام اینها مربوط به داشتن صنعتگران خوب است. تا بحال پیدایش صنعتگران خوب مربوط بتصادفات و معلول زمان بوده است . در روشی که یک ملت برای ترقی خود پیش می گیرد این قائده باید نسخ گردد یعنی اشخاص بزرگ همیشه باید معلول کوشش خودشان باشند ؛ بنابراین ایجاد این کوشش را در تمام قوانین و امور کشور بوسیلۀ مدارس و جاسزه ها و تشویقات باید تشدید کرد تا اینکه تدریجاً خود کوشش بنفسه یکی از لذات مردمان کار گردد. افرادی که کوشش بزرگی معلول تصادفات میدانند بکلی در اشتباه هستند یکی از بزرگان جهان میگوید ، مردمان بزرگ را زمان بوجود نمی آورد بلکه مردمان بزرگند که عصر و زمان بوجود می آورند . شاهد این مثال وضعیت حاضر ایران است که از کوشش یکنفر یک عصری آنقدر متمایز از اعصار دیگر ایران بوجود آمده است . بنشاندادن شمه ای از موسیقی قدیم وجدید می پردازیم . (ناطق ویلن را کوک نمود )ولی خاطر آقایان را متذکر مینمایم که با یک سلز تنها و عدم تهیۀ قبلی از عهدۀ نمایاندن انواع موسیقی بر نمی آیم یعنی شرکت صنعتگران دیگر وارکست و سازهای دیگر را لازم دارد این است که بنده برای اینکه پروارد قسمت های تخصصی هم نگردم فقط در موسیقی شاعرانه مقایسات مینمایم و انشاء لله اگر بخت یاری نماید در قسمت های دیگر هم در آن مقایسات خواهد شد .
(مقدمه ای به سبک جدید در ویلن نواخته شد)
مقدمه یا در آمد ، باید صدای دارای ساز را معرفی نموده و را بآوازخوان بدهد. در درام و اشعار توصیفی آن تأثیری که از کلام یا حرکات و در مستمع باید تولید شود قبلاً موسیقی تلقین نموده او را مهیای غم پا شادی یا وحشت یا رأفت و غیره بنماید.
البته طولانی هم نباشد . مقدمۀ که نواخته شد از این نظر بوده ولی درآمد در موسیقی ما همان است که آوازه خوان باید بخواند. خیلی یکنواخت و در واقع هیچ یک از معانی مذکور را ندارد .
وضع خواندن آواز در موسیقی قدیم (تاقبل از تأسیس مدرسه )از این قرار است که آواز را از بم شروع نموده گوشه بگوشه رو بزیررفته و از حدود و مایۀ آن آواز جز آنچه گوشه های آن اجازه می دهد خارج نمی گردد . واین از دو جنبه یکنواخت است یکی از جنبۀ رنگ آمیزی و سئوال و جواب ساز ، دیگر از جهة یکتن و یکنواختی یعنیی عدم مدگری در موسیقی امروز باید هر دوی این جنبه ها آزاد گشته مطابق آئین صدا داری و رنگ آمیزی و الوان متناسب معنی موضوع و هنر رامشگری عمل گردد.
چنانکه در شعری مقدمة خطاب میشود در این موقع ممکن است آواز از ناحیۀ زیر (زیل)شروع شود . درامدی بطرز قدیم نواخته دو شعر زیر را خوانده و جواب گفتند.
ایها الناس جهان جای تن اسائی نیست مرد دانا به جهان داشتن ارزانی نیست
داوری تربیت از پیر طریقت بستان کادمی را بجز از علت دانایی نیست
جواب شعر یا آواز بطرز قدیم آنست که ساز عین آن آهنگها را پس از سکوت آوازه خوان دو باره ادا نماید . درواقع مثل آنست که مستمع نمی تواند آن شعر را دوباره با آهنگش تکرار نماید. این ترتیب در بعضی جاها که اشعار کاملاً فلسفی است و هیچ ترجمان روحی دیگری ندارد بد نیست. اما وقتی است که معنی میتوان حرکات و زدوخورد اصوات تجدید نموده و درعالم خیال شعر را بسنی از درام تبدیل نمائیم که صداها در خاطر شنونده هیولا و جان گرفته بحرکت در آمده و همه قسم هوسهای بشری یا سوانخ طبیعت را نمایش دهند بااین صورت هنر نمائی و زیبائی و تأثیر بمراتب زیادتر خواهد شد. درموسیقی اروپائی گذشته ازاینکه جواب سازهیچوقت مانند آواز نیست وقتی هم که آوازخوان می خواندساز آنچه او میخواهد نمیزند بلکه بعنوان پشتیبانی فقط مایه را نگهداری میکند. (جواب اثعار ذیل در ساز نزدیک بدستور فوق اداشد. بلبلی برگ گلی خوشرنگ در منقار داشت وندر آن برگ و نوا خوش ناله های زار داشت گفتمش در عین وصل این ناله و فریاد چیست گفت مارا جلوۀ معشوق بر اینکارداشت آواز های ضربی بسیار خوب است ولی در اشعاریکه روایت و حکایت باشد یا احساسات مخصوصی را بیان ننمایدو مخصوصاً اینکه اشعار کوتاه باشد یا هر مصراع آن بدو پارۀ متساوی تقسیم گشته باشد. این قسم تغزل موجد یکنوع بشاشت و فرحی است که از توأم بودن قرینه های وزنی با شعر حاصل میگردد. ولی باید بطرزی باشد که بازاری نباشد یعنی در وزن و ضربهای رنگها و رقص های سبک نیفتد که از دائرۀ تغزل و موسیقی شاعرانه بیرون میرود.
(برای مثال اشعار ذیل بآواز ضربی در چهار اجراء شد )
ده روز مهر گردون افسانه است و افسون نیکی بجای یاران فرصت شمار یارا
درحلقه گل و هل خوش خواند دوش بلبل هات افضوح هبوا یا ایها السبکارا
آسایش دو گیتی تفصیر این دو حرف است با دوستان مروت با دشمنان مدارا
در موسیقی شاعرانه آوازهای غم انگیز را از سبک قدیم میتوان تبدیل به سبک جدید کرد بشکلی که در یک اپرای معنی امروز هم گنجانده گردد حال یک دوبیتی بابا طاهر را بدو طرز مختلف امتحان کنیم :
1- غم دوران نصیب جان ما بی زدرد ما فراغت کیمیا بی
رسد آخر بدرمان درد هر کس دل ما بی که درمانش فنابی (دست تحسین)
2-اگر دردم یکی بودی چه بودی وگر غم اندکی بودی چه بودی
ببالینم حبیبم یا طبیبم از این دو گر یکی بودی چه بودی
ملاحظه بفرمائید که رباعی دوم را با موسیقی کرماتیک اروپائی اجرا کردیم و این موسیقی در اروپا هم هنوزجدید است و شاید بمذاق عده ای هنوز خوش نمی آید در ایران که البته بنظر بعید می آید اما اگر خوب ساخته شود و خوب اجرا گردد زود عادت میشود و اگر عادت گردد لذت تازه را یافته ایم .
در اشعار ذیل ممکن است جوابهای توصیفی داد باید عرض کنیم که در موسیقی توصیفی منظور رامشگر آنست که بوسیلۀ تابلوهائی از گذارشات مادی و صوری بوسلۀ اصوات ترسیم نماید و مخصوصاً اگر در اشعار بوسیلۀ کلام قبلاًآن گذارش نمودار شده باشد مستمع در جواب موسیقی انتظار دارد. اما در این موقع رامشگر نمیتواند خیلی حقیقت جو (رالیست) باشد زیرا حقیقت جوئی در اینمواردقالباً عمل کودکانه و منافی صنعت را تقاضا دارد مثل تقلید صداهای ناهنجاری از قبیل شکستن ــــ دریدن و خرابی ، یا صداهای دلخراشی که بوسیلۀ آن یک سوانح و تنازغی در خاطرما تجدید میشود از قبیل ناله ها و خرخر و خفغان حیوان در شکست و بیچارگی . این اصوات که موسیقی ور نیستند در دائره تقلید نباید وارد شوند و آنهائیکه موسیقی ور هستند از قبیل صدای بلبل و غالب پرندگان یا صدای باد بادرجات آن نسیم ،و غیره البته وارد در تقلید می شوند ولی با حواشی صنعتی دیگر و مخصوصاً باید قدری پوشیده و پنهان باشند که مستمع آنرا در خاطر بیابد و بلکه کشف نماید نه اینکه صاف و ساده با آن صدا چون با اصل او روبه رو شود. تمام نوامیز و رامشگر در این نکات بینی است و هر چه فهم مستمع و مقدار تخیل و اغراق و مصنوعات (فیگسیون) او زیادتر باشد تابلو هائی که در خاطر او ترسیم می شوند وسیع تر و رنگین تر و مطابق آرزو های او تمام تر خواهد بود ، در این مواقع است که لذت و وجد بحد اعلا میرسد و لذائذ شدید حیات روحانی و خاطر فراموش نشدنی یافت میشود.
(اشعار ذیل بوسیله ناطق خوانده و نواخته شدو نمونه ای بدستور فوق ادا گشت )
| خواهم شدن به بستان چون غنچه با دل تنگ |
| وانجا به نیک نامی پیراهنی دریدن |
| که چون نسیم با گل راز نهفته گفتن |
| که سر عشق بازی از بلبلان شنیدن |
| فرصت شمار عبث کز این دو راه منزل |
| چون بگذریم دیگر نتوان بهم رسیدن |
(کف زدنهای بسیار حضار)
چون وقت گذشته است بصحبت خود خاتمه داده بار دیگر از خانمها و آقایان محترم که زحمت حضور در این مجلس را بر خود روا داشته اند سپاسگزاری می نماییم .
.jpg)
۴- 
دلکش کمانچه رحمت الله بدیعی
Marvelous technique, amazing speed, extraordinary attention to the way each note is played, colorful melodies, and beautiful pieces are characteristics of the music of Kayvan Saket. Solo or orchestral, his music has always surprised the audience with innovations. In recent years, Saket has quickly turned into an icon for the music-deprived younger generation who demands the unusual. He has achieved this by various means – from revival of the forgotten works of the old masters of Iranian classical music such as Vaziri to playing the all-time famous works of the masters of the western classical music such as Mozart. 
4.jpg)
کیوان ساکت استاد موسیقی سنتی ایران، اولین شخصی بود که خدمات و تلاشهای استاد قنبری مهر، استاد بی دلیل ازسازی را درک کرد و کوشید تا شیوه استاد را در ساختن تار و سه تارهای جدید اشاعه دهد و در این راه توانسته است با تشویق سازندگان و توجیه آنها، این شیوه عملی را در اکثر شهرهای ایران رواج دهد 
